श्री गणपती पंचरत्न स्तोत्र अर्थ

|| श्री गणेशाय नमः ||

श्री गणेश पंचरत्न स्तोत्र हे आद्य शंकराचार्य यांनी रचलेले अतिशय सुंदर, लयबद्ध आणि अर्थपूर्ण स्तोत्र आहे. यामध्ये गणपती बाप्पाच्या विविध रूपांचे, गुणांचे आणि त्याच्या परम तत्वाचे अप्रतिम वर्णन केले आहे.

खाली या स्तोत्रातील प्रत्येक श्लोकाचा सखोल आणि सविस्तर मराठी अर्थ दिला आहे:

श्लोक १:

मुदाकरात्त मोदकं सदा विमुक्तिसाधकम् | कलाधरावतंसकं विलासि लोकरक्षकम् |

अनायकैक नायकं विनाशितेभदैत्यकम् | नताशुभाशुनाशकं नमामि तं विनायकम् ||१||

• सविस्तर अर्थ:
  • मुदाकरात्त मोदकं: ज्यांनी अत्यंत आनंदाने आपल्या हातात ‘मोदक’ (जो आनंदाचे आणि ब्रह्मांडाचे प्रतीक आहे) धारण केला आहे.
  • सदा विमुक्तिसाधकम्: जे आपल्या भक्तांना सदैव मुक्ती (मोक्ष) मिळवून देण्याचे साधन आहेत.
  • कलाधरावतंसकं: ज्यांच्या मस्तकावर चंद्र (कलाधरण करणारा) एका दागिन्याप्रमाणे शोभून दिसतो.
  • विलासि लोकरक्षकम्: जे या संपूर्ण जगाचे अत्यंत विलासी (तेजस्वी) रूपाने रक्षण करतात.
  • अनायकैक नायकं: ज्यांचा वर दुसरा कोणताही नायक (मालक) नाही, म्हणजेच जे स्वतः सर्वांचे एकमेव सर्वोच्च नायक आहेत.
  • विनाशितेभदैत्यकम्: ज्यांनी ‘गजासूर’ (हत्तीच्या रूपातील दैत्य) सारख्या बलाढ्य राक्षसाचा नाश केला.
  • नताशुभाशुनाशकं: जे आपल्या चरणी लीन झालेल्या भक्तांच्या सर्व अमंगल, संकटे आणि दुःखांचा त्वरित (आशु) नाश करतात.
  • नमामि तं विनायकम्: अशा त्या सर्वश्रेष्ठ ‘विनायक’ (गणपती) ला मी नमस्कार करतो.

श्लोक २:

नतेतरातिभीकरं नवोदितार्कभास्वरम् | नमत्सुरारि निर्जरं नताधिकापदुद्धरम् |

सुरेश्वरं निधीश्वरं गजेश्वरं गणेश्वरं | महेश्वरं तमाश्रये परात्परं निरन्तरम् ||२||

• सविस्तर अर्थ:
  • नतेतरातिभीकरं: जे शरण न येणाऱ्या शत्रूंसाठी किंवा वाईट प्रवृत्तींसाठी अत्यंत भयंकर (भीतीदायक) आहेत.
  • नवोदितार्कभास्वरम्: ज्यांचे तेज हे नुकत्याच उगवलेल्या सूर्यासारखे (बालसूर्यासारखे) देदीप्यमान आणि प्रकाशमान आहे.
  • नमत्सुरारि निर्जरं: ज्यांना देव (निर्जर) आणि असुर (सुरारि) दोघेही नतमस्तक होऊन वंदन करतात.
  • नताधिकापदुद्धरम्: जे शरण आलेल्या भक्तांना मोठ्याहून मोठ्या संकटांतून आणि आपत्तींतून बाहेर काढतात (उद्धार करतात).
  • सुरेश्वरं निधीश्वरं गजेश्वरं गणेश्वरं महेश्वरं: जे देवांचे ईश्वर (सुरेश्वर), सर्व संपत्ती व सिद्धींचे स्वामी (निधीश्वर), हत्तीचे मुख असलेले (गजेश्वर), सर्व गणांचे अधिपती (गणेश्वर) आणि विश्वाचे सर्वोच्च देव (महेश्वर) आहेत.
  • तमाश्रये परात्परं निरन्तरम्: अशा त्या परात्पर (सर्वोच्च आणि अंतिम सत्य असलेल्या) गणेशाच्या चरणी मी निरंतर (सतत) आश्रय घेतो.

श्लोक ३:

समस्त लोकसंकरं निरस्तदैत्यकुंजरम् | दरेतरोदरं वरं वरेभवक्त्रमक्षरम् |

कृपाकरं क्षमाकरं मुदाकरं यशस्करम् | मनस्करं नमस्कृतां नमस्करोमि भास्वरम् ||३||

• सविस्तर अर्थ:
  • समस्त लोकसंकरं: जे संपूर्ण जगाचे कल्याण करणारे आणि सृष्टीला गती देणारे आहेत.
  • निरस्तदैत्यकुंजरम्: ज्यांनी उन्मत्त झालेल्या राक्षसूपी हत्तींचा नायनाट केला आहे.
  • दरेतरोदरं वरं: ‘दरेतर’ म्हणजे मोठे. ज्यांचे उदर (पोट) विशाल आहे (लंबोदर), जे आपल्या विशाल पोटात संपूर्ण ब्रह्मांड सामावून घेतात.
  • वरेभवक्त्रमक्षरम्: ज्यांचे मुख एका सुंदर श्रेष्ठ हत्तीसारखे आहे आणि जे ‘अक्षर’ (ज्याचा कधीही नाश होत नाही असे परम तत्व) आहेत.
  • कृपाकरं क्षमाकरं मुदाकरं यशस्करम्: जे भक्तांवर कृपा करणारे (कृपाकर), त्यांच्या चुका माफ करणारे (क्षमाकर), त्यांना आनंद देणारे (मुदाकर) आणि त्यांना कीर्ती-यश मिळवून देणारे (यशस्कर) आहेत.
  • मनस्करं नमस्कृतां: जे मनोभावे नमस्कार करणाऱ्या भक्तांना शुद्ध मन आणि बुद्धी प्रदान करतात.
  • नमस्करोमि भास्वरम्: अशा त्या अत्यंत प्रकाशमान आणि तेजस्वी गणेशाला मी नमस्कार करतो.

श्लोक ४:

अकिंचनार्तिमार्जनं चिरन्तनोक्ति भाजनम् | पुरारिपूर्व नन्दनं सुरारि गर्वचर्वणम् |

प्रपंच नाशभीषणं धनंजयादि भूषणम् | कपोलदानवारणं भजे पुराणवारणम् ||४||

• सविस्तर अर्थ:
  • अकिंचनार्तिमार्जनं: ‘अकिंचन’ म्हणजे गरीब किंवा असहाय्य. जे गरीब आणि असहाय्य लोकांचे दुःख व दारिद्र्य पूर्णपणे पुसून टाकतात (मार्जन करतात).
  • चिरन्तनोक्ति भाजनम्: जे वेदांच्या आणि प्राचीन उपनिषदांच्या (चिरंतन उक्ती) स्तुतीचे मुख्य पात्र आहेत (म्हणजेच वेद ज्यांचे गुणगान करतात).
  • पुरारिपूर्व नन्दनं: ‘पुरारि’ म्हणजे भगवान शिव (त्रिपुरासूरचा नाश करणारे). जे शिवांचे ज्येष्ठ आणि लाडके पुत्र (नंदन) आहेत.
  • सुरारि गर्वचर्वणम्: देवांच्या शत्रूंचा (असुरांचा) गर्व ज्यांनी पार चिरडून टाकला आहे.
  • प्रपंच नाशभीषणं: जे या मायेच्या, संसाराच्या (प्रपंचाच्या) बंधनांचा नाश करण्यासाठी भीषण किंवा शक्तिशाली आहेत.
  • धनंजयादि भूषणम्: जे अग्नी (धनंजय) किंवा अर्जुनासारख्या थोर योद्ध्यांचे भूषण आहेत, किंवा ज्यांचे दागिने दिव्य आहेत.
  • कपोलदानवारणं: ज्यांच्या गालांमधून (कपोल) सतत मदजळ (दान) वाहत असते, जे त्यांच्यातील अफाट शक्तीचे प्रतीक आहे.
  • भजे पुराणवारणम्: अशा त्या पुराणांमध्ये वर्णिलेल्या प्राचीन गजराज (हत्ती) रूपी गणेशाची मी भक्ती करतो.

श्लोक ५:

नितान्तकान्तदन्तकान्ति – मन्तकान्तकात्मजम् | अचिन्त्य – रुपमन्तहीन – मन्तरायकृन्तनम् |

ह्रदन्तरे निरन्तरं वसन्तमेव योगिनाम् | तमेकदन्तमेव तं विचिन्तयामि सन्ततम् ||५||

• सविस्तर अर्थ:
  • नितान्तकान्तदन्तकान्ति: ज्यांच्या एका दाताची (एकदंत) चमक अत्यंत सुंदर, पांढरीशुभ्र आणि मनमोहक आहे.
  • मन्तकान्तकात्मजम्: ‘अंतक’ म्हणजे यम (मृत्यू). यमदेवाचाही अंत करणाऱ्या भगवान शिवांचे (महाकाल) जे पुत्र आहेत.
  • अचिन्त्यरुपमन्तहीनम्: ज्यांचे रूप मानवी बुद्धीच्या आणि विचारांच्या पलीकडचे आहे (अचिन्त्य) आणि ज्यांना कोणतीही सीमा नाही, जे अनंत आहेत (अंतहीन).
  • मन्तरायकृन्तनम्: जे मार्गातील सर्व ‘अंतराय’ म्हणजेच विघ्न आणि अडथळे मुळापासून कापून काढतात (कृन्तन करतात).
  • ह्रदन्तरे निरन्तरं वसन्तमेव योगिनाम्: जे मोठे मोठे योगी आणि ऋषीमुनी यांच्या हृदयकमळात (हृदंतरे) निरंतर निवास करतात.
  • तमेकदन्तमेव तं विचिन्तयामि सन्ततम्: अशा त्या एकमेव अद्वितीय ‘एकदंताचे’ मी सतत (सन्ततम्) ध्यान करतो.

फलश्रुती (या स्तोत्राचे पठण करण्याचे फळ):

महागणेश पंचरत्नम् आदरेण योन्वहम्| प्रजल्पति प्रभातके ह्रदि स्मरन् गणेश्वरम्|
अरोगितामदोषतां सुसाहितीं सुपुत्रताम्| समाहितायु – रष्टभूतिमभ्युपैति सोSचिरात्||

• अर्थ: जो मनुष्य रोज सकाळी (प्रभातकाळी) उठून, शुद्ध मनाने, हृदयात गणपतीचे स्मरण करत या ‘महागणेश पंचरत्न स्तोत्राचे’ आदराने पठण करतो, त्याला पुढील गोष्टींची प्राप्ती होते
• १. अरोगताम्: उत्तम आरोग्य लाभते (रोगमुक्ती होते).
• २. अदोषताम्: मनातील आणि शरीरातील दोष दूर होतात.
• ३. सुसाहितीं: उत्तम विद्या, ज्ञान आणि वाङ्मयाची (साहित्याची) प्राप्ती होते.
• ४. सुपुत्रताम्: गुणी आणि सुसंस्कारी संतती लाभते.
• ५. समाहितायु: दीर्घ आणि शांततापूर्ण आयुष्य मिळते.
• ६. अष्टभूतिम्: अष्टसिद्धी आणि ऐश्वर्य प्राप्त होते.हे सर्व फळ त्या भक्ताला ‘अचिरात्’ म्हणजेच अत्यंत लवकर प्राप्त होते.