उच्छिष्ट गणपति स्तोत्र अर्थ

हे ‘श्री उच्छिष्ट गणेश स्तोत्र’ आहे, ज्याचा उल्लेख ‘रुद्रयामल तन्त्र’ मधील हर-गौरी संवादात येतो. उच्छिष्ट गणपती ही गणेशाची एक अतिशय प्रभावी आणि तंत्र मार्गातील महत्त्वाची उपासना मानली जाते. हे स्तोत्र केवळ गणेशाच्या बाह्य रूपाचे वर्णन करत नाही, तर त्यांच्या बाललीला, त्यांचे शिव-पार्वतीशी असलेले नाते आणि त्यांच्या अगाध शक्तीचे गूढ रहस्य उलगडते.

खाली या स्तोत्रातील सर्व २० श्लोकांचा सखोल आणि सविस्तर मराठी अर्थ दिला आहे:

श्लोक १ ते ५: गणेशाचे दिव्य स्वरूप आणि ध्यान

नमामि देवं सकलार्थदं तं सुवर्णवर्णं भुजगोपवीतम् ।

गजाननं भास्करमेकदन्तं लम्बोदरं वारिभवासनं च ॥ १ ॥

अर्थ: सर्व इच्छा/पुरुषार्थ (धर्म, अर्थ, काम, मोक्ष) पूर्ण करणाऱ्या त्या दिव्य देवाला मी नमन करतो. ज्यांचा वर्ण सुवर्णासारखा (सोन्यासारखा) तेजस्वी आहे, ज्यांनी सर्पाचे यज्ञोपवीत (जानवे) धारण केले आहे, जे हत्तीचे मुख असलेले (गजानन), सूर्यासारखे प्रखर, एकदंत (एक दात असलेले), लंबोदर (मोठे पोट असलेले) आणि कमळाच्या आसनावर (वारिभवासन) विराजमान आहेत.

केयूरिणं हारकिरीटजुष्टं चतुर्भुजं पाशवराभयानि ।

सृणिं च हस्तं गणपं त्रिनेत्रं सचामरस्त्रीयुगलेन युक्तम् ॥ २ ॥

अर्थ: ज्यांनी हातांत केयूर (बाजूबंद), गळ्यात हार आणि मस्तकावर मुकुट परिधान केला आहे, अशा चार हात (चतुर्भुज) असलेल्या गणपतीला मी पूजतो. त्यांनी आपल्या हातांमध्ये पाश, अंकुश (सृणि), वरद मुद्रा आणि अभय मुद्रा धारण केली आहे. ते त्रिनेत्र (तीन डोळे असलेले) आहेत आणि दोन बाजूला स्त्रिया त्यांना चवरी ढाळत आहेत (वैभवाचे प्रतीक).

षडक्षरात्मानमनल्पभूषं मुनीश्वरैर्भार्गवपूर्वकैश्च ।

संसेवितं देवमनाथकल्पं रूपं मनोज्ञं शरणं प्रपद्ये ॥ ३ ॥

अर्थ: जे षडक्षर मंत्राचे (सहा अक्षरी मंत्राचे) आत्मरूप आहेत, ज्यांनी अनेक सुंदर अलंकार परिधान केले आहेत, आणि परशुरामांसारख्या (भार्गव) श्रेष्ठ मुनीश्वरांनी ज्यांची सेवा केली आहे; जे अनाथ आणि असहायांचे कल्पवृक्ष आहेत, अशा त्या अत्यंत सुंदर आणि मनमोहक रूपाला मी शरण जातो.

वेदान्तवेद्यं जगतामधीशं देवादिवन्द्यं सुकृतैकगम्यम् ।

स्तम्बेरमास्यं ननु चन्द्रचूडं विनायकं तं शरणं प्रपद्ये ॥ ४ ॥

अर्थ: ज्यांना केवळ वेदांताच्या (उपनिषदांच्या) सखोल ज्ञानानेच जाणले जाऊ शकते, जे संपूर्ण जगाचे स्वामी (अधीश) आहेत, देव ज्यांना वंदन करतात आणि जे केवळ पुण्याच्या (सुकृत) बळावर प्राप्त होतात; ज्यांचे मुख हत्तीसारखे (स्तम्बेरमास्य) आहे आणि ज्यांच्या मस्तकावर चंद्र शोभत आहे, अशा विनायकाला मी शरण जातो.

भवाख्यदावानलदह्यमानं भक्तं स्वकीयं परिषिञ्चते यः ।

गण्डस्रुताम्भोभिरनन्यतुल्यं वन्दे गणेशं च तमोऽरिनेत्रम् ॥ ५ ॥

अर्थ: हा संसार म्हणजे एक ‘दावानल’ (मोठी वनवा) आहे, ज्यात मनुष्य सतत होरपळत असतो. जो देव या संसारात होरपळणाऱ्या आपल्या भक्तांवर, आपल्या गंडस्थळातून (गालावरून) वाहणाऱ्या अगाध मद-जलाचा वर्षाव करून त्यांना शांत करतो (शीतलता देतो); आणि ज्यांचे डोळे अज्ञानाचा अंधार नष्ट करणारे सूर्यासारखे आहेत, अशा अद्वितीय गणेशाला मी वंदन करतो.

श्लोक ६ ते ९: शिवकुटुंबातील बाललीला आणि कथा

शिवस्य मौलाववलोक्य चन्द्रं सुशुण्डया मुग्धतया स्वकीयम् ।

भग्नं विषाणं परिभाव्य चित्ते आकृष्टचन्द्रो गणपोऽवतान्नः ॥ ६ ॥

अर्थ (अतिशय सुंदर बाललीला): बालक गणेशाने आपले वडील भगवान शिवांच्या जटेवर चमकणारा बालचंद्र पाहिला. आपल्या बालसुलभ स्वभावामुळे (मुग्धतेमुळे) त्यांना वाटले की हा आपला तुटलेला दातच (भग्न विषाण) तिथे चमकत आहे. म्हणून त्यांनी तो दात परत घेण्यासाठी आपली सोंड चंद्राच्या दिशेने वर केली. असे हे बालरूप गणेश आमचे रक्षण करोत.

पितुर्जटाजूटतटे सदैव भागीरथी तत्र कुतूहलेन ।

विहर्तुकामः स महीध्रपुत्र्या निवारितः पातु सदा गजास्यः ॥ ७ ॥

अर्थ: वडिलांच्या (शिवांच्या) जटांमध्ये वाहणाऱ्या गंगेला (भागीरथी) पाहून बालक गणेशाला मोठे कुतूहल वाटले. त्यांना त्या गंगेच्या पाण्यात खेळायचे होते (विहर्तुकामः). परंतु, गंगेचा वेग तीव्र असल्यामुळे माता पार्वतीने (महीध्रपुत्री – पर्वताची कन्या) त्यांना तिथे खेळण्यापासून प्रेमाने रोखले. असे ते हत्तीच्या मुखाचे गजास्य आमचे सदैव रक्षण करोत.

लम्बोदरो देवकुमारसङ्घैः क्रीडन्कुमारं जितवान्निजेन ।

करेण चोत्तोल्य ननर्त रम्यं दन्तावलास्यो भयतः स पायात् ॥ ८ ॥

अर्थ: लंबोदर गणेश जेव्हा देवपुत्रांसोबत (इतर देवांच्या मुलांसोबत) खेळत होते, तेव्हा त्यांनी खेळात आपले बंधू कार्तिकेय (कुमार) यांना पराभूत केले. या आनंदाच्या भरात त्यांनी कार्तिकेयाला आपल्या सोंडेने (करेण) हवेत वर उचलले आणि ते सुंदर नृत्य करू लागले. असे ते गजानन आपल्याला सर्व प्रकारच्या भयापासून वाचवोत.

आगत्य योच्चैर्हरिनाभिपद्मं ददर्श तत्राशु करेण तच्च ।

उद्धर्तुमिच्छन्विधिवादवाक्यं मुमोच भूत्वा चतुरो गणेशः ॥ ९ ॥

अर्थ: एकदा गणेशाने भगवान विष्णूंच्या नाभीतून निघालेले भव्य कमळ (हरिनाभिपद्म) पाहिले. त्यांनी चपळाईने आपल्या सोंडेने ते कमळ उपटून काढण्याचा (उद्धर्तुमिच्छन्) प्रयत्न केला. परंतु, त्या कमळावर बसलेल्या ब्रह्मदेवाचे (विधि) वेदवाक्य आणि सृष्टीचे नियम ऐकून, चतुर गणेशाने ते कमळ सोडून दिले. असे चतुर गणेश आमचे कल्याण करोत.

श्लोक १० ते १३: भक्ती आणि साधनेचे सखोल स्वरूप

निरन्तरं संस्कृतदानपट्‍टे लग्नां तु गुञ्जद्भ्रमरावलीं वै ।

तं श्रोत्रतालैरपसारयन्तं स्मरेद्गजास्यं निजहृत्सरोजे ॥ १० ॥

अर्थ (ध्यान श्लोक): गणेशाच्या गंडस्थळातून सतत मदजल वाहत असते, ज्याच्या गोड सुगंधामुळे तिथे भुंग्यांचे थवे (भ्रमरावली) गुंजारव करत गोळा होतात. ते भुंगे दूर उडवण्यासाठी गणेश आपले मोठे कान पंख्यासारखे हलवतात (श्रोत्रतालैः). अशा त्या गजास्याचे माणसाने आपल्या हृदयकमलात सदैव स्मरण करावे.

विश्वेशमौलिस्थितजह्नुकन्या जलं गृहीत्वा निजपुष्करेण ।

हरं सलीलं पितरं स्वकीयं प्रपूजयन्हस्तिमुखः स पायात् ॥ ११ ॥

अर्थ: शिवांच्या मस्तकावर बसलेल्या गंगा नदीचे (जह्नुकन्या) पाणी आपल्या सोंडेत (निजपुष्करेण) भरून, जे बालक गणेश आपले पिता भगवान शिव यांच्यावर लीलेने (खेळत खेळत) पाण्याचा अभिषेक करून त्यांची पूजा करतात; ते हत्तीच्या मुखाचे देव आमचे रक्षण करोत.

स्तम्बेरमास्यं घुसृणाङ्गरागं सिन्दूरपूरारुणकान्तकुम्भम् ।

कुचन्दनाश्लिष्टकरं गणेशं ध्यायेत्स्वचित्ते सकलेष्टदं तम् ॥ १२ ॥

अर्थ: ज्यांचे मुख हत्तीसारखे आहे, ज्यांच्या अंगाला केशर आणि चंदनाचा (घुसृण) सुगंधी लेप लावला आहे, ज्यांचे गंडस्थळ शेंदुराने लालभडक (सिन्दूरपूरारुण) चमकत आहे आणि ज्यांचे हात लाल चंदनाने माखलेले आहेत; सर्व इच्छा पूर्ण करणाऱ्या अशा गणेशाचे आपल्या चित्तात ध्यान करावे.

स भीष्ममातुर्निजपुष्करेण जलं समादाय कुचौ स्वमातुः ।

प्रक्षालयामास षडास्यपीतौ स्वार्थं मुदेऽसौ कलभाननोऽस्तु ॥ १३ ॥

अर्थ: भीष्मांची माता म्हणजेच गंगा नदी. गणेशाने गंगेचे पाणी आपल्या सोंडेत घेतले आणि आपली माता पार्वती हिचे स्तन प्रक्षाळित केले (धुतले), कारण त्यांचे बंधू कार्तिकेय (षडास्य – सहा मुख असलेले) नुकतेच दूध पिऊन गेले होते आणि आता गणेशाला स्वतःच्या तृप्तीसाठी (स्वार्थं) तिथे दूध प्यायचे होते. असे ते निष्पाप बालक रूप (कलभानन – हत्तीचे पिल्लू) आपल्याला आनंद देवो.

श्लोक १४ ते १७: तंत्र रहस्य आणि सामर्थ्य

सिञ्चाम नागं शिशुभावमाप्तं केनापि सत्कारणतो धरित्र्याम् ।

वक्तारमाद्यं नियमादिकानां लोकैकवन्द्यं प्रणमामि विघ्नम् ॥ १४ ॥

अर्थ: कोणत्याही विशेष आणि पवित्र कारणासाठी ज्यांनी पृथ्वीवर लहान बालकाचे रूप (शिशुभाव) धारण केले आहे, जे जगातील सर्व नियम, धर्म आणि ज्ञानाचे मूळ प्रवक्ते (आद्य वक्ता) आहेत, आणि जे संपूर्ण जगाला वंदनीय आहेत; अशा विघ्नहर्त्या नागस्वरूपा गणेशाला मी नमन करतो.

आलिङ्गितं चारुरुचा मृगाक्ष्या सम्भोगलोलं मदविह्वलाङ्गम् ।

विघ्नौघविध्वंसनसक्तमेकं नमामि कान्तं द्विरदाननं तम् ॥ १५ ॥

अर्थ (उच्छिष्ट रूप रहस्य): हे तंत्रशास्त्रातील रूप आहे. जिचे डोळे हरणासारखे सुंदर आहेत (मृगाक्षी), अशा आपल्या शक्तीने (देवीने) ज्यांना आलिंगन दिले आहे; जे दिव्य आनंदाच्या अमृतात (मद) मग्न आहेत, परंतु तरीही आपल्या भक्तांच्या मार्गातील विघ्नांचा समूळ नाश (विघ्नौघविध्वंसन) करण्यात सदैव तत्पर असतात; अशा त्या सुंदर, गजमुख (द्विरदानन) कांताला मी नमन करतो.

हेरम्ब उद्यद्रविकोटिकान्तः पञ्चाननेनापि विचुम्बितास्यः ।

मुनीन्सुरान्भक्तजनांश्च सर्वान्स पातु रथ्यासु सदा गजास्यः ॥ १६ ॥

अर्थ: कोट्यवधी उगवत्या सूर्यांच्या तेजासारखी (उद्यद्रविकोटिकान्तः) ज्यांची दिव्य कांती आहे, आणि स्वतः भगवान शिव (पंचानन – पाच मुख असलेले) ज्यांच्या मुखाचे प्रेमाने चुंबन घेतात; ते हेरम्ब गणेश मुनी, देव आणि सर्व भक्तांचे प्रवासात किंवा जीवनमार्गात (रथ्यासु) सदैव रक्षण करोत.

द्वैपायनोक्तानि स निश्चयेन स्वदन्तकोट्या निखिलं लिखित्वा ।

दन्तं पुराणं शुभमिन्दुमौलिस्तपोभिरुग्रं मनसा स्मरामि ॥ १७ ॥

अर्थ: महर्षी व्यास (द्वैपायन) यांनी सांगितलेले संपूर्ण महाभारत आणि पुराणे ज्यांनी एकाग्रतेने आपल्या स्वतःच्या दाताच्या टोकाने (स्वदन्तकोट्या) लिहून काढली; ज्यांच्या मस्तकावर चंद्र आहे आणि ज्यांचे तप अत्यंत उग्र आहे, अशा त्या परम पवित्र एकदंताचे मी मनःपूर्वक स्मरण करतो.

श्लोक १८ ते २०: स्तुती आणि फलश्रुती

क्रीडातटान्ते जलधाविभास्ये वेलाजले लम्बपतिः प्रभीतः ।

विचिन्त्य कस्येति सुरास्तदा तं विश्वेश्वरं वाग्भिरभिष्टुवन्ति ॥ १८ ॥

अर्थ: समुद्राच्या किनाऱ्यावर खेळत असताना, जेव्हा समुद्राच्या मोठ्या लाटा (वेलाजल) आल्या, तेव्हा लंबोदर गणेश क्षणभर बाललीलेनुसार घाबरल्यासारखे दिसले. हे पाहून सर्व देवांना आश्चर्य वाटले की, संपूर्ण विश्वाचा स्वामी असलेला हा देव कोणाला घाबरत आहे? आणि मग सर्व देवांनी त्या विश्वेश्वराची दिव्य वाणीने स्तुती करायला सुरुवात केली.

वाचां निमित्तं स निमित्तमाद्यं पदं त्रिलोक्यामददत्स्तुतीनाम् ।

सर्वैश्च वन्द्यं न च तस्य वन्द्यः स्थाणोः परं रूपमसौ स पायात् ॥ १९ ॥

अर्थ: जे स्वतः वाणीचे उगमस्थान (निमित्त) आहेत, ज्यांच्यामुळे या तिन्ही लोकांत स्तुती आणि मंत्रांना शक्ती प्राप्त झाली आहे; जे सर्वांना वंदनीय आहेत, परंतु त्यांना स्वतःला कोणाला वंदन करण्याची गरज नाही (कारण तेच सर्वोच्च आहेत); अशा भगवान शिवांच्या (स्थाणू) अत्यंत श्रेष्ठ आणि परात्पर स्वरूपाचे जे रूप आहेत, ते गणेश आमचे रक्षण करोत.

इमां स्तुतिं यः पठतीह भक्त्या समाहितप्रीतिरतीव शुद्धः ।

संसेव्यते चेन्दिरया नितान्तं दारिद्र्यसङ्घं स विदारयेन्नः ॥ २० ॥

अर्थ (फलश्रुती): जो मनुष्य अत्यंत शुद्ध मनाने, एकाग्र चित्ताने आणि पूर्ण भक्तीने या स्तोत्राचे पठण करतो, त्याला साक्षात लक्ष्मी देवी (इन्दिरा) स्वतः सर्व प्रकारची संपत्ती आणि वैभव देऊन प्रसन्न होते. हे स्तोत्र भक्ताच्या आयुष्यातील दारिद्र्य आणि संकटांचा समूह पूर्णपणे नष्ट (विदारयेन्नः) करते.

उपसंहार: हे स्तोत्र अतिशय शक्तिशाली आहे. यात गणपतीच्या बालरूपातील निरागसता आणि तंत्रमार्गातील त्यांची सर्वोच्च शक्ती यांचा अद्भूत संगम पाहायला मिळतो.